Cyflwyniad y Cyhoeddwr

Wele saith stori â digrifwch melys yn fwrlwm trwyddynt, a’r cymeriadau yn rhai nad anghofir mohonynt yn rhwydd, storïau y gellir troi iddynt drachefn a thrachefn, i chwerthin eto am ben helbulon pobl Llanaraf.

T Rowland Hughes yn disgrifio'r casgliad Storiau'r Henllys Fawr

Henllys Fawr, Aberffraw, oedd cartref teuluol tad William John Griffith, 1875-1931. Ar ôl cael ei fagu yn Llansadwrn a’i addysgu ym Miwmares a’r Brifysgol ym Mangor symudodd W J Griffith i ffermio’r Henllys Fawr. Ymunodd â’r fyddin ym 1914 ond daeth adref i ofalu am y fferm ym 1916 wedi marwolaeth ei dad.

Enillodd W J Griffith wobr ym mhapur newydd Y Genedl Gymreig am ei stori Eos y Pentan ym 1924, cyhoeddwyd Yr Hen Siandri yn Y Genedl ym 1925 ac fe ymddangosodd stori newydd yn rheolaidd ganddo hyd Nadolig 1930. Casglwyd y storïau hyn at ei gilydd gan T Rowland Hughes ac fe’u cyhoeddwyd ym 1938 dan y teitl Storïau’r Henllys Fawr. Bu farw W J Griffith cyn i’r gyfrol weld golau dydd.

Ysgrifennodd ddramâu i’r cwmni drama lleol yn ogystal ag ambell ysgrif ond ei storïau byrion sydd wedi goroesi ac fe ddarlledwyd addasiadau teledu gan Gareth Miles ar S4C yn yr 1980au.

Storïau’r Henllys Fawr

W J Griffith

Cyhoeddwyd 1938

J D Lewis a’i Feibion Cyf, Llandysul

Cyhoeddwyd 2014

Cromen

www.cromen.co.uk

Cynllunio

Almon

www.almonia.co.uk

Ffotograff y clawr

Cwmni Drama’r Sarnau – cast Modryb Martha 1925

Meredith Studio Bala

UN O STORIAU'R HENLLYS FAWR

Antur y Ddrama

“Mi faswn i’n leicio iti neud drama i nu, was i,” ebr fy nghyfaill Williams, yn llenwi ei bibell o’r blychiad tybaco a oedd gennyf yn sychu ar y pentan.

“Drama!” meddwn i, mewn syndod. “Pam?”

“Blys codi cwmni sy arna i ers tro, i roi tipyn o fywyd yn y lle acw. Mae’r hen bentra wedi mynd cyn fflatied â haearn smwddio.”

“Mae pethau dipyn yn farwaidd acw, wir,” cydolygais.

“Dipyn! ’Waeth iti fod yn preswylio mewn ynys yn y Môr Marw ar ddim adloniant gei di acw, ac fel y gwyddost ti, drama pia hi’r dyddia yma; felly mi fydda i’n ddiolchgar os sgrifenni di un ar gyfar wyth neu ddeg o gymeriada, i ni ei hactio nos Nadolig.”

“Nos Nadolig! Y Nadolig nesa?”

“Ia, wrth gwrs. Mae hi braidd yn gynnar i baratoi at y Nadolig ar ôl nesa. Hwyrach y byddi di a minna rhwng cŵn a chigfrain erbyn hynny, was i.”

“Ond, ddyn glân, ’does ond mis o amser tan y Nadolig nesa!”

“Llawn digon. Pythefnos i ti roi’r ddrama wrth ei gilydd, a phythefnos i minna dorri’r cwmni i mewn.”

“Ond pythefnos i gyfansoddi drama i wyth neu ddeg o bersonau, a minnau’n hollol anghynefin â’r gwaith!” gwrthdystiais. “Mae’r peth yn afresymol.”

“Mi ddoi iddi ar d’union,” ebr efô. “’Rwyt ti’n hylaw hefo dy bin, ac y mae popeth yn ffafriol iti –amsar slac ar y ffarm, nosweithiau hirion a thawelwch, a dim gwraig i fân siarad ar draws dy feddylia di.”

Lled gredwn fod rhywbeth rhagor yn angenrheidiol i wneuthur dramaydd na hwylustod pin ac amgylchiadau; eithr yr oedd y syniad o fod yn awdur drama yn fy ngogleisio yn fwy na heb.

“Pa fath ar ddrama oeddet ti’n ddisgwyl gael?” gofynnais.

“Hyd y gwelais i,” ebr efô, “rhywbeth yn debyg ydyn nhw i gyd o ran defnyddia. Mae gen ti hen gwpwl duwiol ond gwael at eu byw, angyles o ferch mewn cariad â’r gweinidog Methodus, cythral o stiward yn dwrdio troi’r hen gwpwl ar y clwt os na chaiff o’r ferch, a mab afradlon yn dŵad adra’n gefnog o’r ’Merica ar y funud ola. Cymysga nhw i fyny hefo cipar, potsiar neu ddau, tafarnwr a beili, a dyna ichdi – cyn hawsed â chau adwy gerrig.”

“Ond mae’r amser mor fyr,” protestiais drachefn.

“’Raid iti ddim trafferthu gormod hefo’r diwyg,” aeth Williams ymlaen. “Iaith gartra, wedi ei phupro hefo amball i ‘ddam’, aiff i lawr ora acw. Y cwbl sy arnat ti eisio ydi cychwyniad i hoelio sylw’r bobl, amball ergyd i’w cadw nhw’n effro yn y canol, a diweddglo i dynnu’r tŷ i lawr.”

“Ergyd!” meddwn i, mewn syndod.

“’Does dim tebyg i ergyd i’w deffro nhw,” ebr efô. “’Ro’n i mewn drama yn y dre y noson o’r blaen – pry’n cael ei saethu’n gelain farw gorn ar ganol y llwyfan. Tynnu’r tŷ i lawr, was i!”

Gwrthodais yn bendant roi nag ergyd na ‘dam’ yn y ddrama, eled y tŷ i lawr neu i fyny.

“O, wel,” ebr efô’n siomedig, “’rwyt ti’n siŵr o fod yn sefyll yn erbyn dy lwyddiant dy hun – a’r cwmni hefyd. Ond gofala, beth bynnag, grynhoi dy nerth at y diweddglo. Os aiff hwnnw’n fflat, mae hi wedi canu arnat ti. ’Ro’n i’n meddwl yn fy ngwely am olygfa ola iti. Mae hi’n mynd yn debyg i hyn.”

Cododd fy nghyfaill Williams ar ei draed.

“Dyna’r gloch yn canu,” ebr efô, a’r cyrtan yn agor. Darganfod beili tew, trwyngoch, yn chwyrnu yn y gadair freichia o flaen y tân, potal chwisgi wag yn sticio allan o bocad ei gôt – yr hen gwpwl yn wylo wrth y bwrdd – y gweinidog yn cysuro’r ferch at y setl – y gath yn ’molchi o dan dresar. Ust! Dyna gnoc ar y drws. Pwy sy yna? Diolch byth! John, y mab afradlon, wedi dŵad adra o Clondeic – het silc, gwasgod wen, giard aur, a spats. Bwrw trem dros yr olygfa – ‘Be dâl peth fel hyn?’ – rhoi’r het silc ar y gadair – cic i’r gath – bwrw’r beili allan trwy’r ffenast – cofleidio’r hen gwpwl – cusan i’w chwaer, a sigâr i’r gweinidog – y cyrtan yn cau ynghanol taranau o gymeradwyaeth – bloeddio gwyllt am yr awdur – chdithau’n camu i’r llwyfan, yn crymu dy ben ddwywaith neu dair, a thraddodi araith rymus iddyn nhw. Was i, mi gwela i ni’n sgubo’r wlad! – achosion gweiniaid, hen fechgyn wedi colli buchod, a chlybia pêl droed yn ymryson â’i gilydd i sicrhau’n gwasanaeth ni.”

Y r oedd disgrifiad Williams mor naturiol a byw fel y cawsai argraff ddofn arnaf – gymaint felly, yn wir, nes peri i mi addo’n derfynol wneuthur a allwn i’r cymeriadau a awgrymodd yn yr amser byr at fy llaw.

“Ond, Williams,” awgrymais, “mae’r cast yn ymddangos i mi braidd yn unochrog – wyth o feibion a dim ond dwy ferch.”

“Llawn digon, os nad gormod,” ebr efô, yn codi ac ail-lenwi ei bibell cyn ymadael. “Trwbwl sydd i’w gael hefo nhw. Peth arall, ’chei di newid fawr ar wynab merch. ’Dydi fiw iti roi locsyn iddi, wrth gwrs; ac fel y gwyddost ti, locsyn sy’n tynnu mewn lle fel acw. Bydaet ti’n rhoi perwig a locsyn ar goes picwarch a’i sticio ar ganol y llwyfan mi fyddai’n ddigon o ddrama i amball un. Wel, nos dawch, was i; ’does gen i ond diolch yn fawr iti. Mi alwa i yma at ddiwadd yr wsnos nesa.”

Bûm am beth amser y noson honno o flaen y drych yn ceisio darganfod y dull mwyaf naturiol o foes-ymgrymu i gynulleidfa; eithr, yn anffodus, trewais fy nhalcen yn erbyn brws gwallt, a chadwodd y dolur fi’n effro am rai oriau. Cymerais fantais ar y cyfle, fodd bynnag, i gyfansoddi araith gyrten gryno a chynhwysfawr. Treuliais yr wythnos gyntaf o’r pythefnos yn troi’r cymeriadau yn fy mhen a’u cynysgaeddu, bob un yn ôl ei ofynion, â rhinweddau neu ffaeleddau arbennig. Deuthum yn fuan i edrych arnynt fel hen gydnabod. Cyn diwedd yr wythnos yr oeddwn cyn hoffed o’r hen gwpwl a phe buasent daid a nain imi, yn ddwfn mewn cariad â’r ferch, yn edrych i fyny at y gweinidog, yn casàu’r stiward, y cipar a’r beili, yn cydymdeimlo â’r mab afradlon a’r potsiar, ac yn teimlo’n agos dros ben at y tafarnwr.

Ddechrau’r ail wythnos, tybiais ei bod yn hwyr brydi mi eu cysylltu â’i gilydd ar gyfer y llwyfan, ac yn ebrwydd daeth anawsterau ar fy ngwarthaf. Yr oeddynt yn gymeriadau hydrin ddigon cyhyd ag yr ymwnawn â hwynt bob yn un, ond o’r foment y cyflwynais hwy i’w gilydd daethant yn set o’r cymeriadau mwyaf ystyfnig a di-enaid ag y gallai dyn eu dychmygu. Yn fy myw ni fedrwn eu cael i siarad ac ymddwyn at ei gilydd yn naturiol.

Cyn diwedd yr wythnos yr oedd cyn gased gennyf yr hen gwpwl a phe buasent bâr o nadroedd; synnwn i mi ymserchu mewn creadures mor ferfaidd â’r ferch, ac edrych i fyny ar greadur mor dila â’r gweinidog. Deuthum, yn wir, i gasàu’r holl epil ohonynt, y mab afradlon yn enwedig. Parodd hwnnw helbul fwy na mwy i mi. Cefais, i ddechrau, i mi ei alltudio tua chanol y ddrama i America, a’i gael yn ôl erbyn yr olygfa olaf wedi gwneud ei ffortiwn – y cwbl mewn rhyw dridiau o amser! Yr oedd y peth yn amhosibl ar yr wyneb. Trefnais wedyn, er mwyn iddo ymgyfoethogi mewn amser rhesymol a dod adre’n brydlon i waredu’r hen gwpwl, ei fod yn ennill gwobr sylweddol mewn cystadleuaeth geiriau croes. Eithr wedi gorffen, sylweddolais mai’n ddiweddarach na chyfnod y ddrama y dechreuodd y chwiw honno.

Yr oeddwn, erbyn hyn, wedi syrffedu ar y gorchwyl o lunio drama, ac un noson penderfynais grynhoi’r cyfan yn un olygfa, yn lle hanner dwsin fel y bwriedais ar y cyntaf. Ni chymerai, ychwaith, ond amser byr – digon i’r stiward droi’r hen gwpwl ar y clwt ac i’r cipar eu saethu, hwynthwy a’r gweddill o’r cymeriadau fesul un ac un, ac eithrio’r mab afradlon. Saethais hwnnw fy hun mewn salŵn yng Nghlondeic!

Cysgais yn dawel y noson honno; eithr gyda’r wawr, daeth ymdeimlad o’m dyletswydd at fy nghyd-ddyn, sef fy nghyfaill Williams. Nid gwiw oedd ei siomi.

Felly, fin yr hwyr, cloais y drws a’i folltio, ac â chasineb yn fy nghalon a chadach llestri llaith o amgylch fy mhen, cymerais y cymeriadau anhywaith mcwn llaw unwaith yn rhagor – ac am y tro olaf. Yr oedd ymhell yn y bore erbyn i mi gael trefn symol arnynt, ac wedi eu melltithio bob yn un ac yn un crynswth, tynnais y cyrten ar yr haflug, ac euthum i’r gwely i geisio cael ennyd o gysgu cyn i’r ceiliogod ddechrau clochdran.

Gyda’r nos, galwodd fy nghyfaill Williams.

“Campus, was i,” ebr efô, pan deflais y truth a barodd gymaint o flinder i mi ar y bwrdd. “Mae disgwyl amdani. Mae’r cwmni’n curo sodla ers nosweithia. Wel, gad inni gael cip arni.”

Fe’i setlodd ei hun mewn cadair wrth ben y bwrdd, a dechreuodd ddarllen trwy’r pentwr dalennau. Eisteddwn yn y gadair freichiau ar ei gyfer yn cymryd arnaf fad wedi ymgolli yng ngholofnau papur newydd, ond mewn gwirionedd yn gwylio’n fanwl dros ei gwr bob trem ac ysgogiad o’i eiddo.

Canfûm yn fuan nad oedd yn derbyn nemor os dim mwynhad. Darparaswn, yma ac acw trwy’r ddrama, ymadroddion i gyffroi chwerthin, a lliaws o safleoedd yn galw’n arbennig am ochneidiau a dagrau. Eithr âi fy nghyfaill Williams ymlaen trwy dudalen ar ôl tudalen heb gysgod gwên nac awgrym dagrau ar ei wyneb, a heb na siw na miw o ochenaid ar ei gyfyl.

“Ho, felly!” ebr Williams, o’r diwedd, yn gwthio’i gadair yn ôl. “Mi allsai fod yn well, mi allsai fod yn waeth, was i.”

“Os medri di wneud gwell drama dy hun…”

“Paid â ffromi. Mae’n ddiama gen i y basai’r ddrama’n pasio’r doctoriaid fel ruban, ond yr hyn sy’n bwysig i ni, was i, ydi ’i chael hi i lawr cyrn-pori’r pentra acw. Mae gen ti un olygfa dda – lle mae’r potsiar a’r mab afradlon yn mynd allan i saethu chwyaid gwylltion, ac mewn ’sgarmes hefo’r cipar – ond ’dwyt ti ddim yn gneud y gora o dy gyfla. Bydaet ti’n caniatáu rhoi dipyn o bupur yn yr iaith a saethu – chwyadan neu’r cipar – mi wranta iti y basa ni’n tynnu’r tŷ i lawr.”

Sefais yn erbyn tynnu’r tŷ i lawr ag ergyd nac â phupur, a chynghorais ef i geisio cael syrcas i ddod i lawr i’w gwasanaethu. Yr oedd Williams dipyn yn siomedig, ond daeth ato’i hun yn fuan wrth y gorchwyl o ffitio’r chwaraewyr, a oedd yn cicio’u sodlau yn y pentref, i’r gwahanol gymeriadau.

“Mi gymera i bart y gweinidog fy hun,” ebr efô, yn codi ymadael. “’Does yna fawr i hwnnw neud heblaw caru dipyn â merch yr hen gwpwl. Wel, dyna’r cwbl am heno am wn i. Da bo chdi, a phicia i lawr ryw noson i’n rhoi ar ben y ffordd.”

Bu raid i’m cyfaill Williams a’r ddrama, fodd bynnag, gymryd sedd gefn yn fy mywyd am gryn wythnos ar ôl hynny, canys yr oeddwn yn brysur dros ben yn paratoi da pluog a phyrc ar gyfer y farchnad Nadolig. A mi’n clywed dim yn eu cylch, gobeithiwn y gorau, sef i’r mudiad fyned i’r gwellt; eithr, ysywaeth, nid felly yr oedd. Galwodd Williams un noson ar ddechrau’r ail wythnos.

“Mae hi ar benna’u bysadd nhw, was i,” ebr efô, yn ymestyn at y blwch tybaco ar y pentan, “ond mi bicias i fyny heno i gael ymgynghori hefo chdi ar bwynt neu ddau ynglŷn â’r ddrama. Mae arna i ofn y bydd raid i ti newid mymryn ar un part; mi fuo acw ddigwyddiad anffodus neithiwr.”

“O?”

“Mi wyddost lle ’rydw i, yng nghymeriad y gweinidog, yn rhoi cusan ysgafn i Miss Huws, y Siwrin, yng nghymeriad y ferch?”

“Wel?”

“Yn union yn y cyfwng yna, pwy ddaeth i mewn yn ddiarwybod i mi ond y misus. ’Ddeudodd hi fawr ar y pryd – mewn geiria – ond mi ddeudodd gryn dipyn ar ôl i mi gyrraedd adra – gryn dipyn. Miss Huws, y Siwrin, was i! ’Fydda waeth iti roi cusan i’r procar ’na ar ddim mwynhad ddisgwyliet ti gael; ond ’waeth i mi heb dreio argraffu ar feddwl ’nacw mai drama ydi’r cwbwl. ’Ddeudis i wrthat ti o’r dechra mai helbul fyddai hefo’r peisia.”

“’Oedd gen ti make-up?” gofynnais.

“Nag oedd. ’Chawn ni mo’r taclau tan y noson cyn y perfformiad.”

“Yn hytrach na newid y ddrama bellach,” awgrymais, “oni fyddai’n well iti newid tipyn arnat dy hun – rhoi’r argraff mai rhywun arall wyt ti?”

“Mae hi’n graff, was i. Goelia i y basai ’nacw’n fy nabod i ym mhig y frân. Eto, hwyrach y gallwn i ei thwyllo trwy newid fy llais a gwisgo locsyn go drwchus.”

“Locsyn!” meddwn i, mewn syndod. “Ond mi gwnâi hynny iti edrach yn hefafol i fod yn caru merch bump-ar-hugain oed.”

“Na wnâi, was i,” atebai. “Yn ôl ydw i’n ddeall, mae dy ddrama di’n digwydd gwrs o amsar yn ôl, ac yr oedd yr hen dadau, fel y gwyddost ti’n well na mi, yn tyfu locsia’n ifanc. Mae gen i lunia o ’nhaid yn y tŷ acw, ar wahanol gyfnoda o’i fywyd – ’roedd gyno fo locsyn ’dat hannar ei wasgod yn un-ar-bymthag oed. Ffact i ti!”

“Ond anodd,” sylwais, “fydd cael y gynulleidfa i sylweddoli peth felly.”

“Mi fydd yn anos,” ebr efô, “cael y misus i sylweddoli mai drama sy’n mynd ymlaen. Mi fydd locsyn yn fwy diogel, beth bynnag. Ond ynglŷn â’r pwynt arall; ’rydw i ar dipyn o frys heno. Lle mae’r ’sgarmes rhwng y cipar a’r potsiars, er mwyn gneud yr olygfa yn fwy byw i’r bobol, mae arna i flys rhedag cwpwl o chwyaid gwylltion yn ôl a blaen ar weiran uwchben y llwyfan.”

“Cwpwl o hwyaid gwylltion!” meddwn i, mewn syndod mawr. “Yn fyw?”

“Mae arna i ofn mai anodd fydd eu cael nhw’n fyw, was i. Ond os caniatei di i Tomos, y potsiar – ac y mae o wedi ei eni i’r part, fel y gwyddost ti – fynd am dro trwy’r gwaelodion yma heno, mi allai ddŵad ar draws cwpwl o rai marw. Mi wnân’ y tro mewn drama.”

Gwrthodais yn bendant roddi unrhyw ganiatâd o’r fath, ac yr oeddwn ar ganol egluro bod hela hwyaid gwylltion heb ganiatâd y meistr tir y nesaf peth i deyrnfradwriaeth y gwyddwn amdano, pan ddaeth clec sydyn ergyd o’r gwaelodion dan sylw. Neidiodd fy nghyfaill Williams ar ei draed.

“Wel, nos dawch; rhaid i mi fynd,” ebr efô.

Daeth clec arall, mwy pendant na’r llall.

Crafangodd Williams ei het.

“Na, paid â dŵad allan, was i,” meddai. “Mae’r gwynt yn fain gynddeiriog. Disgwylia i di i lawr yn gynnar nos ’Dolig. Nos dawch.”

A chaeodd y drws yn fy wyneb bron. Disgynnodd clec arall ar fy nghlust cyn i mi sylweddoli’n llawn mai Tomos oedd eisoes, caniatâd neu beidio, yn cymryd tro trwy’r gwaelodion. Teimlwn yn ddig iawn tuag at fy nghyfaill Williams, ac yr oedd yn ofidus iawn gennyf i mi erioed fod mor ynfyd â gwneuthur drama iddo. Pa wybod lle diweddai’r helynt? Yn wir, cefais freuddwyd cas iawn yn ystod y nos: fe’m gwelwn fy hun yn derbyn dedfryd o benyd-wasanaeth am y gweddill o’m hoes am saethu hwyaden wyllt heb ganiatâd y meistr tir.

Ofnwn yn fawr y digwyddai rhywbeth annymunol ynghwrs perfformiad y ddrama nos Nadolig; dyna yw hanes pob antur y cymer fy nghyfaill Williams law ynddo. Dirgel obeithiwn yn ystod y dydd y deuai rhyw anhwyldeb ysgafn neu ystorm erwin i’m caethiwo i’r tŷ yn oriau’r hwyr. Eithr, yn anffodus, teimlwn cyn iached â chneuen y diwrnod hwnnw, ac am yr hin, mor deg ydoedd fel y gellid tybio bod clerc y tywydd wedi drysu yn ei ben a dechrau cymysgu’r tymhorau i fyny.

Nid oedd esgus i mi aros gartref. Felly, gyda’r nos, yn ddigon pryderus fy meddwl ond yn gobeithio’r gorau, euthum i lawr i’r pentref. A mi ar fin troi i’r heol fechan sy’n arwain at Lofft y Stabl lle y cynhelid y cyfarfod, pwy ddaeth i’m habwyd ond fy nghyfaill Williams. Daethai allan, meddai, am anadliad o awyr iach a mygyn, wedi bod drwy’r prynhawn, ac eithrio egwyl am ei de, yn trefnu’r llwyfan.

“Mae’n dŷ llawn ers meityn, was i,” ebr efô. “A thyaid arall yn treio rhuthro’r drws oddi allan. Mi gawsom y byd gerweina i gael ceffyl Huw Huws y Fferam trwyddyn nhw i’r stabal. Ond tyrd, mae hi’n tynnu at amsar dechra.”

Wedi inni gyrraedd y lle, canfûm ar unwaith nad oedd Williams yn camliwio’r sefyllfa. Yr oedd y Llofft, a barnu oddi wrth y cysgodion ar y ffenestri a’r dadwrdd, yn berwi trosodd, a thyrfa drystiog yn gwau o amgylch y drws oddi tanodd.

“’Tydi hi fel Llundain yma, was i!” ebr efô, yn dechrau torri llwybr iddo ef a minnau trwy’r tewder pobl. Gan floeddio “Gangway!” yn awr ac eilwaith, gwthio a hergydio’r rhai cyndyn oddi ar ei ffordd, llwyddodd o’r diwedd i gyrraedd y drws wrth waelod y grisiau a arweiniai i’r Llofft. Yno yr oedd Jôs y Plisman, a’i helmet ar ei gorun, yn ceisio ar y naill law gadw disgyblaeth ar dwr afreolus o waed ifanc a oedd mewn meddiant o’r grisiau, ac ar y llaw arall atal yr haflug oddi allan rhag torri’r fflodiart a dylifo i mewn.

“Be sydd i neud hefo’r bobl ’na, Wilias, mewn difri’?” gofynnai, gan sychu’r chwys oddi ar ei dalcen â chefn ei law. “’Does yna ddim lle iddyn nhw i mewn, a ’waeth i mi heb grefu gynyn nhw fynd adra. ’Waeth i mi ymresymu hefo f’het un blewyn yn y byd… Lle’r ei di, impyn y fall?”

Troes Jôs yn sydyn, a gafael yng ngholer côt a slac trowsus rhyw hogyn anffodus a oedd ar fin cipio heibio iddo am y grisiau.

“’Fyddai well i ni roi dau dŷ, dŵad?” gofynnai Williams yn fy nghlust, tra oedd Jôs yn gwastrodi’r hogyn.

“Dau beth?” meddwn i, mewn syndod.

“Dau dŷ – dau berfformiad,” ebr efô.

“Ar boen dy hoedl,” meddwn i’n bendant. “Paid â breuddwydio am y fath beth. Os ewch chwi trwy un tŷ’n ddiogel mi gaf fy siomi o’r ochr orau.”

“O, wel, tyrd yn dy flaen, ynte, Jeremiah,” meddai, a chan floeddio “Gangway!” drachefn, ymwthiodd i fyny, a minnau ar ei sodlau, i ben y grisiau.

Yr oedd cynulleidfa’r Llofft wedi eu pacio yn dynn fel dau flychiad o benwaig – penwaig siaradus a thyrfus – ac ar hyd y llwybr a’u gwahanai, symudai dau gwnstabl arbennig yn bygwth a bonclustio’r rhai uchaf eu cloch o’r to ifanc a oedd fel sardîns aflonydd yn gymysgedig â’u hynafiaid.

“Tyrd ymlaen,” ebr Williams, yn cychwyn i gyfeiriad y llwyfan.

Eithr sefais yn ôl. Sylweddolwn mai pellaf ymlaen yr awn, pellaf y byddwn oddi wrth y drws a diogelwch. Gallai unrhyw beth ddigwydd. Gallai torf mor ysbrydol, er enghraifft, gymryd yn eu pennau’n sydyn i ymosod ar yr awdur.

“’Rydw i’n disgwyl llo heno, Williams,” meddwn i, yn chwilio am fodfedd o sêt yn rhywle o’m cwmpas, “a rhag ofn y daw galwad sydyn…”

“Awdur drama wyt ti heno, was i,” ebr efô, “nid bridiwr lloi.”

A thynnodd fi ymlaen gerfydd fy mraich.

“Mae’r misus draw yna,” meddai yn fy nghlust. “Mae hi o dan yr argraff nad ydw i’n cymryd rhan heno. Ond cadw dy lygad arni hi, was i – yn enwedig yng ngolygfa’r chwyaid gwylltion. Mae hi dipyn yn nerfus os gwêl hi wn.”

Eisteddai’r misus ar ben sedd yn agos i’r llwyfan, ac ar gais taer ei harglwydd ildiodd ryw ddwy fodfedd ohoni i mi, yn gyndyn dros ben. Am ryw reswm neu’i gilydd nid wyf yn un o gyfeillion mynwesol y misus.

Sedd anghyffyrddus dros ben ydoedd, ac o’m blaen yr oedd dau gefn llydan yn atalfa i’r llygaid. Perthynai un i Huws y Fferam, cadeirydd y cyfarfod, a’r llall i Betsan Ifans y Tyrchwr, hyhi ynghyd ag Ifan, y gŵr, a sythai wrth ei hochr fel mynawyd wrth ystlys balŵn, wedi dod, mae’n debyg, i weled eu merch, Betsi, yn chwarae part yr hen wraig.

Dros ysgwydd Ifan cawn gip ar Huws y Siwrin, yr arweinydd, mewn cadair ar gwr y llwyfan, yn edrych mor anghysurus â phe bai’n eistedd ar dwmpath o ddrain duon. Sisialodd fy nghyfaill Williams rywbeth yn ei glust cyn diflannu y tu ôl i’r cyrten, ac yn ebrwydd cododd Huws ar ei draed i alw am ddistawrwydd. Wedi iddo apelio’n daer am ysbaid, Jôs y Plisman yn ei ategu ag ambell ruad dros ymyl canllaw’r grisiau, daeth gosteg cymharol yn y babell leisiau. Cipiodd yr arweinydd ei gyfle a galw ar y “brawd lleisber a pharod, Ap Llanar,” ymlaen i agor y cyfarfod â chân.

Gyda’r gair olaf camodd yr Ap yn wisgi ar y rhimyn llwyfan, ac wedi botymu ei gôt, llacio’i goler a’i gorn gwddf, trawodd “Y Mochyn Du” mewn llais tenor mwyn. Cafodd y gynulleidfa ar unwaith i’w ddwylo. Cadwodd y gwaed ifanc amser cyson iddo a’u traed, a chipient hwy a’r dorf oddi allan y gytgan i fyny yn galonnog dros ben. Cymaint, yn wir, ydoedd eiddgarwch y côr oddi allan fel y dalient i leisio’u galar ar ôl y mochyn ymhell i araith Huw Huws o’r gadair.

Bu Huw Huws braidd yn annoeth. Pe cymerasai ddalen o lyfr yr Ap a tharo’r “Sospan Fach”, dyweder, neu “Gwenni aeth i ffair Bwllheli”, daethai’n ffefryn y dorf yn ddiymdroi. Eithr dewisodd yn hytrach adolygu datblygiad chwyldroadol y ddrama yng Nghymru, o’r cyfnod cymharol ddiweddar pan ydoedd yn anathema yng ngolwg y saint, i’r cyfnod presennol pan yw’n llaw-forwyn barchus a phoblogaidd yr eglwys. Ni roddai neb y sylw lleiaf i’r areithiwr, ac eithrio unwaith pan ddymunai rhyw ddigrifwr ar ben y grisiau gael gwybod, ynghanol cymeradwyaeth mawr, pwy fyddai’n rhoddi lobscows cwningen i’w ddynion ar y Sul.

Rhygnai Huw Huws ymlaen trwy anawsterau a fuasai’n gyrru gŵr croen-denau i falu ewyn; yr oedd baldorddi, bygwth, a bonclustio o’i flaen, clewtian cadeiriau o’i ôl, a galarnadau ysbeidiol o dan y ffenestri oddi allan. Eithr toc, gwelwn fy nghyfaill Williams yn cau ei ddwrn arno o gwr y cyrten, ac yn union wedyn daeth Nemesis ar wartha’r areithiwr.

“Beth, gyfeillion,” gofynnai Huws Huws, yn dechrau poethi iddi, “beth petasai un o hen dadau’r Llan yma yn codi i fyny o’r bedd heno?”

Gyda’r gair, ymddangosodd pen mewn perwig fflamgoch a barf o’r unlliw dros ymyl y cyrten o fewn rhyw droedfedd i gorun moel y siaradwr, a dechrau gwneuthur gwep arno. Gallesid meddwl oddi wrth y cyffro a ddilynodd mai un o’r hen dadau a godasai mewn gwirionedd – nid o’r bedd, ond o’r pwll diwaelod. Aeth plant bach i ysgrechian a bonllefain, a phobl mewn oed i ffitiau – ffitiau o chwerthin, gan mwyaf. Bu Huw Huws am beth amser yn ceisio dyfalu’r achos o’r cythrwfl, eithr digwyddodd edrych dros ei ysgwydd a chanfod y pen. Disgynnodd hwnnw’n ebrwydd y tu ôl i’r cyrten, a disgynnodd Huw Huws o’r llwyfan.

Yn ebrwydd wedi hynny canodd Huws y Siwrin y gloch; agorodd y cyrten, a dadlennwyd yr hen gwpl yn syllu ar ei gilydd yn hurt, un o boptu’r aelwyd. Canfûm ar unwaith nad oeddynt yr hen gwpl crefyddol a thrallodus y bwriedais iddynt fod. Yn hytrach, hen gwpl cnawdol dros ben oeddynt. Gellid casglu oddi wrth gochder gruddiau a llonyddwch llygaid yr hen fachgen mai newydd gyrraedd adref o wylmabsant yr ydoedd, a’i fod yn awr yn ceisio rhoi’r argraff ar yr hen wreigan ei fod cyn sobred â sant.

Yr oedd hi cy’ llwyted â phe bai newydd fod yn ymdrochi yn y gist beilliad, ond tybiwn ei bod yn rhy dew i fedru cyfleu trallod yn effeithiol. Yr oeddynt yn plesio’r gynulleidfa yn burion, fodd bynnag, ac eithrio’r digrifwr ar y grisiau, a dybiai fod perwig yr hen fachgen seis neu ddau’n rhy fychan iddo.

Parodd y ferch gryn siomedigaeth pan ddaeth i mewn heb newid dim ar ei chymeriad bob dydd. “Ond Miss Huws, y Siwrin, ydi honna, bois!” ebr rhyw fachgen o’r cefn. Barnwn oddi wrth ei dôn y tybiai iddo gael ei dwyllo, ac y dylasai Miss Huws, er cyfiawnhau ei hymddangosiad mewn drama, fod yn gwisgo locsyn clust neu, o leiaf, ychydig o fé.

Yr oedd Miss Huws yn amlwg yn y niwl pan ddaeth i mewn gyntaf a dechrau pincio’i gwallt, yn ôl arfer merched ar lwyfan cyhoeddus.

“O, dala fo! Ma fo’n ddel!” ebr y brawd ffraeth ar y grisiau. Ac aeth Miss Huws yn ddyfnach fyth i’r niwl. Edrychai yn syn ar ei thad a’i mam, fel petai’n eu cyfarfod am y tro cyntaf yn ei bywyd ac yn teimlo’n siomedig ynddynt.

Dyna’r argraff a gawn, yn wir, ar hyd y ffordd, fod y cymeriadau’n cwrdd â’i gilydd am y tro cyntaf ac o ganlyniad yn derbyn ysgytiad nid bychan i’w nerfau. Y cymeriad mwyaf ysblennydd o’r cwbl, yn ddiamau, ydoedd fy nghyfaill Williams. Teimlwn rhyw gryndod yn cymryd y misus pan ddaeth y gweinidog i mewn gyntaf.

“Pwy ydi hwn?” gofynnai. “Nid Wilias ydi o?”

“Mae o’n annhebyg iawn,” atebais innau, heb orfod llygru fy nghydwybod.

Ac yn wir, yr oedd cymaint gwahaniaeth rhyngddo ac efo’i hun ag sydd rhwng sofren a swllt, a chymaint wedyn o wahaniaeth rhyngddo a’r gweinidog a oedd gennyf i mewn golwg. Yr oedd yn amlwg oddi wrth y sbectol aur, y goler glerigol, y gôt laes, a’r ymbarelo mai bugeilio un o eglwysi’r miliwnyddion yn Efrog Newydd yr ydoedd.

Anodd iawn, fodd bynnag, ydoedd sefydlu ei oed. O ran ei farflaes a’r llais gwichlyd a ddefnyddiai er mwyn twyllo’r misus, gallsai fod naill ai’n ŵr ieuanc deg-ar-hugain wedi myned trwy gwrs o brofedigaethau, neu ynteu’n hen ŵr deg-a-thrigain yn edrych yn ifanc o’i oed. Gallwn feddwl bod y digrifwr ar y grisiau yn tueddu i’r farn olaf, oblegid fe’i cyfarchai yn awr ac eilwaith yng nghwrs y perfformiad fel “taid”.

’Waeth imi heb â dilyn rhawd y cymeriadau drwy’r tair neu bedair golygfa nesaf. Gorchwyl digalon, yn wir, fyddai cofnodi hynt yr wynebau undonog, barfog, y symudiadau trwstan, a’r siarad peirianyddol. Bob cam ymlaen ni wnaent ond dyfnhau’r diflastod a deimlwn yn barod tuag at y ddrama.

Teg yw dywedyd, fodd bynnag, mai Tomos Tŷ Pella, y potsiar, a actiodd y mymryn mwyaf naturiol o’r cwbl, sef pan alwodd am beint bob un o gwrw i’r mab afradlon ac yntau yng ngolygfa’r tŷ tafarn. Eithr sbwyliwyd yr effaith pan ddechreuodd Tomos, yng nghynhyrfiad y foment, ffidlo â’i farf, ac i honno ddod i ffwrdd yn ei ddwylo. Yn ddiatreg, wrth gwrs, cynghorodd y brawd ffraeth ar y grisiau ef i adael iddi er mwyn hwylustod cael y ffroth i lawr.

Hwyrach hefyd y dylwn grybwyll am y blinder achlysurol a barai ymddygiad annaturiol y gynulleidfa i mi. Ym mhob cyflead a oedd yn galw am ochneidiau a dagrau, chwarddent yn galonnog iawn. Chwarddent fwy, yn wir, yn y mannau dwys nag yn unlle arall. Lle digwyddai llygedyn o hiwmor, ond odid na fyddent cyn ddistawed â llygod a chyn sobred â saint.

Teimlwn mor ddig tuag atynt oni fedrwn gnocio eu pennau yn ei gilydd. Bu agos i mi â galw Huws y Siwrin ac awgrymu iddo’r priodoldeb o alw sylw at safleoedd arbennig hefo’r gloch. Gallai roddi tinc wrth gyrraedd pob digwyddiad dwys a chyhoeddi – “Yn awr, gyfeillion, pawb a’i hances boced allan”; a lle b’ai galw am chwerthin, dinc cryfach a dywedyd – “Rŵan, gyfeillion, pawb hefo’i gilydd, Ha! Ha! Ha!”

Ond prysuraf at olygfa anffodus yr hwyaid gwylltion. Teimlwn yn bryderus ynghylch hon o’r cychwyn. Rhoddai tôn fy nghyfaill Williams, pan anogai fi i gadw llygad ar y misus yr argraff arnaf fod ganddo rywbeth i fyny ei lawes. Gwelswn hefyd, er ys meityn, y wifren uwchben y llwyfan, ac ni fedrwn yn fy myw beidio â’i chysylltu â drycin.

Pan agorodd y cyrten a datguddio cipar ofnus yn prowlan yng nghefn y llwyfan, aeth rhyw ias trwy’r lle.

Rhoes Betsan Ifan y Tyrchwr hanner ysgrech a chlosio at Huw Huws y Fferam.

“Ugh! ’Tha gen i ddim gweld gwn!” ebr y misus, yn dechrau ysgrytian nes bu bron iddi fy nghlosio innau dros y mymryn mainc a oedd gennyf. Nid oedd y cipar, gallwn feddwl, yn gynefin â chario gwn, a pharai bryder nid bychan i’r rhai a eisteddai yng nghymdogaeth y llwyfan. Yr oedd yn boenus edrych ar Huws y Siwrin yn symud ei ben o’r naill ochr i’r llall, fel hwyaden ar daranau, yn ôl fel y byddai safn y gwn yn pwyntio.

Wedi dywedyd ei ystrytun diflannodd y cipar o’r diwedd, er dirfawr ryddhad i’r sawl a oedd yn ei gyffiniau. Eithr os drwg cynt, gwaeth chwedyn; daeth y ddau herwheliwr i’r llwyfan, yn llechwraidd, â gwn bob un ganddynt. Rhoes Betsan Ifan y Tyrchwr yr hanner arall o’r ysgrech a dynesu at Huw Huws, a chiliodd Huws y Siwrin yn ôl i gysgod y cyrten.

“’Fasai neb ond ynfytyn,” ebr y misus, yn dechrau ysgrytian drachefn, “yn rhoi gynna i bobl mewn drama.”

Yn sydyn, daeth “Cwac, cwac” o’r tu ôl i’r llen, ac yn ddiatreg, er mawr syndod i’r gynulleidfa, llithrodd dwy hwyaden strim-stram-strellach ar hyd y wifren ar draws y llwyfan. Nid cynt y diflanasant yr ochr arall na ddaeth “Cwac, cwac” o’r fan honno, a dychwelodd y ddwy yn ddiymdroi fel pe baent wedi derbyn braw nid bychan.

“Maen’ nhw’n hedag yn isal heno,” ebr y mab afradlon.

“Felly bydda nhw ar wynt,” atebai Tomos.

“Maen’ nhw’n hedag yn ddigon isal i chi dal nhw hefo’ch cega, bois,” sylwodd y digrifwr ar y grisiau.

Parai’r olygfa fwynhad dirfawr i’r gynulleidfa, a phob tro y deuai “Cwac, cwac” o ochr y llwyfan fe’i cipid i fyny’n wresog gan y gwaed ifanc ar y grisiau, a thrachefn gan weddillion y dorf oddi allan. Yr oedd yr hwyaid wedi cymryd cryn hanner dwsin o siwrneiau ynghanol “Cwac, cwac” o’r llwyfan, “Cwac, cwac, cwac” o’r grisiau, a “Cwac, cwac, cwac, cwac” o’r stryd oddi allan – yna, yn sydyn, heb fath o rybudd, cododd y ddau herwheliwr eu gynnau i fyny a thanio i’r nenfwd, gyda thwrf byddarol. Aeth yn bandemoniwm trwy’r lle ar unwaith, merched yn ysgrechian, plant yn bonllefain, a Jôs y Plisman yn taranu “Gosteg!” tros ganllaw’r grisiau. Dechreuodd ymgiprys cyffredinol am y drws.

Bu raid cludo amryw o’r merched allan, yn eu plith y misus, a oedd wedi ymollwng yn sypyn llonydd ar ben y fainc, a Betsan Ifan y Tyrchwr, a syrthiasai’n ddiymadferth wrth sŵn yr ergydion. Fel yr araf dawelai’r cyffro yn y Llofft clywn stŵr yn yr ystabl oddi tanodd, ac wbwb oddi allan yn y stryd, a chyn pen ychydig o funudau, ynghanol bloeddiadau o “Beth ydi’r mater?”, yr oedd y gynulleidfa bron i gyd wedi dylifo i lawr i’r heol.

Yr oeddwn ar fedr eu dilyn pan ddisgynnodd llaw ar fy ysgwydd.

“Tynnu’r tŷ i lawr yn llythrennol, was i,” ebr fy nghyfaill Williams.

“Pa reswm,” gofynnais yn ddigllon, “oedd saethu mewn lle fel hyn?”

“Dim ond powdwr, was i; dim peryg’ o gwbwl. Ond be ydi’r mwstwr i lawr yna? Gad inni weld.”

Ar hyn daeth Jôs y Plisman i fyny.

“Wel, mewn difri’, Wilias,” ebr efô’n gynhyrfus, “be dâl peth fel hyn?”

“Be dâl beth?” gofynnai Williams yn ddigon digyffro.

“Beth! Beth!” bytheiriai Jôs. “Ond y saethu di-enaid ’na – gyrru merchaid a phlant i gyfylsiwns! Mae Betsan y Tyrchwr yn mynd o’r naill ffit i’r llall yn un o’r tai ’na, a gwaeth na’r cwbl, mae ceffyl Huw Huws y Fferam wedi crogi ei hun wrth y mensiar yn y stabal ’na!”

“Ceffyl… Huw Huws… Fferam… wedi crogi’i hun… wrth y mensiar!” ail-adroddai fy nghyfaill Williams yn syn. “Pam?”

“Pam! Pam! Pam!” ffrwydrai Jôs, yn dechrau colli arno’i hun. “Mi riportia i chi bob copa walltog am ddefnyddio arfa tân mewn lle cyhoeddus.”

“Tyrd, gad iddo fo!” ebr Williams, yn fy nhynnu ymlaen heibio i Jôs, a oedd yn palfalu’n wyllt am ei ddydd-lyfr yng nghymdogaeth ei frest.

Dilynais ef i lawr y grisiau a thrwy’r tyrrau pobl oddi allan ac oddi mewn i’r ystabl, hyd at y stôl lle y gorweddai ceffyl Huw Huws yn swp diymadferth. Yr oedd wedi ei dorri’n rhydd oddi wrth y tennyn a’i cysylltai wrth y mansier, eithr yn amlwg iawn yn rhy ddiweddar.

“Mae o cyn farwed â hoel,” ebr fy nghyfaill Williams, yn tynnu ei law hyd ei grwper. Amlygai lliaws eu cydymdeimlad â Huw Huws, a safai’n fud a syn uwchben y corpws. Yr oedd amryw hefyd yn sibrwd condemniad o’r gŵr a ofalai am yr ystabl, canys ymddengys i hwnnw, yn ei frys, y mae’n debyg, i sicrhau lle cyfaddas iddo’i hun yn y ddrama, ddodi cwlwm-rhedeg ar y tennyn; felly, pan ddechreuodd yr hen geffyl, yng nghyffro’r noson, ystrancio a thynnu’n wysg ei gefn, nid oedd dim arall i’w ddisgwyl ond iddo o’r diwedd ymgrogi. Er tegwch, fodd bynnag, â’r gŵr a ofalai am yr ystabl, dylwn ddywedyd i Dafydd, gwas y Fferam, ein hysbysu’n gyfrinachol y disgwyliai, ers tro, i ddiwedd trychinebus o’r fath oddiweddyd yr hen Lion.

“’Roedd arno fo ofn saethu’n gynddeiriog,” ebr Dafydd, “a llawar i ’sgarmes ges i hefo fo, yn enwedig pan ddôi’r ffowliwr i’r fan acw i saethu petris. Y foment y dechreuai’r gynna glecian, lwc owt, lle bynnag y byddai’r hen filwr – mewn trol, wrth ŵydd neu bŵar malu. Os na thynnwn i o’n rhydd mewn eiliad, mi wnâi’r cwbl yn racs. ’Dydw i’n rhyfeddu dim i’r gyflafan ’ma ddigwydd heno. Mae’n siŵr ‘i fod o wedi hannar gwallgofi’n barod hefo’r curo traed wrth ’i ben o, y canu a’r cwac-cwacio o’i gwmpas ym mhob man; a phan ddaeth dwy ergyd sydyn yn union wrth ei ben, mi ’ddyliodd yr hen slaf, yn naturiol, fod y ffowliwr wedi dŵad ar ei wartha. Wel, mae hi’n digwydd yn rhwla o hyd – ond sud y cawn ni o allan trw’r mymryn drws ’ma, y nefoedd a ŵyr.”

“Tyrd,” ebr fy nghyfaill Williams, yn cychwyn allan yn frysiog. “Mae yma ddigon hebddon ni.”

“Y peth lleia fedrwn ni neud, bellach,” ebr efô, ar ôl inni gyrraedd yr awyr agored, “ydi rhoi perfformiad eto – mae hi wedi canu am heno – i gael ceffyl arall i Huw Huws.”

“Perfformiad arall – i gael ceffyl arall!” dechreuais mewn syndod mawr.

“Mae ceffyla’n ddigon rhad, fel y gwyddost ti’n well na mi,” aeth ymlaen, “a ’synnwn i ddim – hefo dau dŷ – nad alla ni ennill digon mewn un noson i gael ceffyl cystal â dau o’r hen slefyn yma.” “Nos dawch, Williams,” meddwn i, heb fedru meddwl am ddim mwy cymwys i’w ddywedyd yn wyneb y fath awgrymiad ynfyd.

“Wel, da bo chdi, was i. Rhaid i mi bicio i’r Llofft i glirio i fyny cyn myned adra, ac mae’n debyg fod storm yn f’aros i yn y fan honno.”

Cychwynnais tuag adref yn llawn syndod a dicter at fy nghyfaill Williams am fod mor ddifater yn wyneb y diwedd sydyn ac alaethus a ddaethai i’r ddrama.

“Mae’n siŵr,” ymsonwn wrth basio drws y tŷ lle y gwelwn Betsan Ifan y Tyrchwr yn ymadfer ynghanol y cymdogesau, “mae’n siŵr, pe digwyddasai rhywbeth i Betsan fel canlyniad i’r saethu, na wnelai Williams ond yn unig hwylio perfformiad wedyn tuag at gael gwraig arall i Ifan.”

Deuthum yn sydyn yn erbyn twr arall o bobl wedi ymgasglu ar gornel y brif heol. Yn eu canol yr oedd ciper y cyffiniau, a welswn yn y cyfarfod, yn croesholi Tomos Tŷ Pella ynghylch y modd y daethai i feddiant o’r ddwy hwyaden wyllt a ddaliai yn ei ddwylo.

Nid arhosais ond yn unig i glywed Tomos yn sicrhau’r ciper iddo ddigwydd eu prynu mewn siop yn y dref y prynhawn Sadwrn blaenorol. Euthum yn ddiymdroi ac ar ffillduth am y cartref. Wedi cyrraedd y tŷ, cloais y drws a’i folltio, a heb swper na golau, ymgripiais i fyny i’m gwely ac ymgladdu yn y dillad.